Europäischer Rechnungshof - European Court of Auditors
Zwalczanie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi – UE nie staje na wysokości zadania
- Bild-Infos
- Download
Komunikat prasowy
Luksemburg, 8 września 2026 r.
Zwalczanie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi – UE nie staje na wysokości zadania
- Niemal co dziesiąty papieros na rynku UE pochodzi z nielegalnej produkcji lub przemytu
- Szacuje się, że nielegalny obrót wyrobami tytoniowymi powoduje roczne straty w dochodach UE i jej państw członkowskich sięgające 13 mld euro
- Inicjatywy UE na rzecz zwalczania nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi są rozproszone i pozbawione jasnego kierunku działania
Jak wynika z nowego sprawozdania Europejskiego Trybunału Obrachunkowego, nielegalny obrót wyrobami tytoniowymi – obejmujący zarówno nielegalną produkcję, jak i przemyt – nadal stanowi istotny problem dla UE, gdyż wywiera negatywny wpływ na jej finanse, zdrowie publiczne i bezpieczeństwo. Chociaż Komisja Europejska i państwa członkowskie UE podjęły wysiłki w celu zwalczania tego procederu, ich działania nie są wystarczająco skuteczne; nielegalna produkcja w całej UE rośnie, metody przemytu stają się coraz bardziej wyrafinowane, a nowe wyroby tytoniowe zyskują coraz większą popularność. W tym kontekście kontrolerzy krytykują niedostateczną współpracę między państwami, w ramach której wciąż występują luki, a ponadto w całej UE nie przyjęto jednego, skoordynowanego podejścia.
W ostatnich latach sytuacja w zakresie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi znacznie się zmieniła. Zorganizowane grupy przestępcze celowo przeniosły produkcję z Ukrainy do UE, aby skrócić łańcuchy dostaw i uzyskać bardziej bezpośredni dostęp do konsumentów. Chociaż przemyt nadal stanowi problem, w całej Unii rośnie nielegalna produkcja, a nielegalne zakłady produkcyjne wykryto w niemal wszystkich państwach UE. Na przykład w belgijskiej fabryce produkującej na dużą skalę nielegalne papierosy każda z maszyn była w stanie wyprodukować około miliona papierosów na godzinę. W największej nielegalnej fabryce papierosów zlikwidowanej w Hiszpanii skonfiskowano trzy miliony paczek podrobionych papierosów, tj. 56 razy więcej niż wysokość Mount Everestu, gdyby papierosy ułożyć poziomo.
– UE nie może sobie pozwolić na to, by walka z plagą nielegalnego handlu wyrobami tytoniowymi poszła na marne – stwierdził Petri Sarvamaa, członek Trybunału odpowiedzialny za tę kontrolę. – Jeżeli poważnie podchodzimy do ochrony zdrowia, zasobności portfeli i bezpieczeństwa obywateli, Komisja i państwa członkowskie muszą zwiększyć wysiłki, aby bardziej zdecydowanie walczyć z działalnością przestępczą.
Według szacunków Komisji nielegalny obrót wyrobami tytoniowymi powoduje stratę w budżetach UE i państw członkowskich w wysokości 13 mld euro rocznie. Niemniej liczba ta powinna być traktowana z ostrożnością, ponieważ oszacowano ją w oparciu o badania zewnętrzne. Nie zmienia to faktu, że Komisja nie dysponuje wiarygodnymi i niezależnymi ogólnounijnymi szacunkami dotyczącymi nielegalnego rynku wyrobów tytoniowych, jego struktury i wpływu na gospodarkę, np. pod względem utraconych dochodów podatkowych. Takie dane mają jednak kluczowe znaczenie dla określenia skali problemu i opracowania skutecznych rozwiązań zaradczych. Obecnie sprawozdawczość Komisji opiera się głównie na danych dotyczących konfiskat, a zatem nie przedstawia pełnego obrazu sytuacji.
W ciągu ostatniej dekady UE i jej państwa członkowskie podjęły działania mające na celu zwalczanie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi. Prawo UE w tym zakresie nie jest jednak zharmonizowane, a działania państw członkowskich są nierównomierne. Na przykład kluczowe środki produkcji, takie jak surowiec tytoniowy i maszyny produkcyjne, oraz nowe rodzaje wyrobów, jak np. podgrzewane wyroby tytoniowe i płyny do e-papierosów, nie są traktowane w ten sam sposób w całej UE. Jednocześnie unijne ramy regulacyjne pozostawiają państwom członkowskim dużą swobodę w wyborze środków zaradczych, co prowadzi do luk w egzekwowaniu prawa, które mogą być wykorzystywane przez zorganizowane grupy przestępcze. W szczególności różnice między krajowymi systemami kontroli i podejściami do egzekwowania prawa, dotyczące m.in. definicji przestępstw i surowości kar, mogą zachęcać podmioty prowadzące działalność przestępczą do przenoszenia jej do państw stosujących łagodniejsze rozwiązania prawne. Państwa członkowskie UE nie stosują ponadto spójnego podejścia do wymiany informacji.
W UE odpowiedzialność za zwalczanie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi spoczywa na kilku podmiotach. Żaden z nich nie pełni jednak wyraźnej roli koordynacyjnej, co oznacza, że inicjatywy na tym polu są rozproszone. Kontrolerzy wzywają zatem Komisję, żeby bardziej aktywnie zaangażowała się w zwalczanie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi.
Informacje ogólne
Mimo że konsumpcja tytoniu od lat spada, w ostatnim czasie liczba nielegalnych wyrobów tytoniowych na rynku unijnym rośnie. W 2023 r. Komisja oszacowała, że nielegalne wyroby tytoniowe stanowiły 8,8 proc. wszystkich wypalonych papierosów. Jeśliby wyłączyć papierosy, rozmiar nielegalnego rynku wyrobów tytoniowych w UE sięga prawie 21 000 ton. Według szacunków te nowe wyroby stanowią obecnie nawet 13 proc. wartości rynku wyrobów tytoniowych sprzedawanych w UE i przyciągają młodszych konsumentów.
Handel nielegalnymi wyrobami tytoniowymi jest bardzo atrakcyjny dla zorganizowanych grup przestępczych ze względu na jego wysoką opłacalność i stosunkowo niskie ryzyko związane z tym procederem; kary są zazwyczaj łagodne, a wskaźniki wykrywalności niskie. Ta nielegalna działalność nie tylko stanowi istotne źródło dochodów dla przestępców, lecz również osłabia skuteczność działań służących ograniczaniu konsumpcji wyrobów tytoniowych, ponieważ zapewnia konsumentom dostęp do tańszych produktów. W rezultacie następuje uszczuplenie wpływów budżetowych pochodzących z należności celnych, podatku VAT oraz krajowych podatków akcyzowych.
W ramach kontroli Trybunał ocenił skuteczność działań podjętych przez Komisję i państwa członkowskie. Kontrolerzy przeprowadzili wizyty w Belgii, Hiszpanii, Polsce i Rumunii, a w sprawozdaniu z kontroli przedstawili przykłady nielegalnych zakładów produkcyjnych. Sprawozdanie specjalne Europejskiego Trybunału Obrachunkowego 23/2026 pt. „Zwalczanie nielegalnego obrotu wyrobami tytoniowymi w UE – rozproszone działania i utrzymujące się luki” jest dostępne w 24 językach UE na stronie internetowej Trybunału.
Contact:
ECA press office: press@eca.europa.eu