Europäischer Rechnungshof - European Court of Auditors
UE powinna działać z większą konsekwencją na rzecz poprawy bezpieczeństwa jądrowego na świecie
- Bild-Infos
- Download
Komunikat prasowy
Luksemburg, 4 marca 2026 r.
UE powinna działać z większą konsekwencją na rzecz poprawy bezpieczeństwa jądrowego na świecie
- UE od dziesięcioleci zapewnia wsparcie na rzecz bezpieczeństwa jądrowego na świecie
- Komisji brakuje kompleksowego i aktualnego podejścia strategicznego
- Kontrolerzy Trybunału zwracają uwagę na niedociągnięcia w monitorowaniu pożyczki dla Ukrainy
Komisja Europejska powinna wypracować bardziej strategiczne podejście do wspierania państw spoza UE, jeśli chodzi o poprawę bezpieczeństwa jądrowego – taki wniosek płynie z nowego sprawozdania Europejskiego Trybunału Obrachunkowego. Komisja ma wprawdzie na swoim koncie pewne istotne osiągnięcia, nie opracowała jednak kompleksowego i zaktualizowanego podejścia strategicznego. W rezultacie brak jest jasności co do celów, które UE stara się osiągnąć, a koordynacja wsparcia finansowego, którego udziela Unia, jest utrudniona. Kontrolerzy skrytykowali również Komisję za słabości w procesie wyboru priorytetowych działań. Zwrócili ponadto uwagę, że monitorowanie finansowania unijnego było w kilku aspektach niewystarczające.
Katastrofy w Czarnobylu w 1986 r. i w Fukushimie w 2011 r. oraz agresja Rosji na Ukrainę trwająca od 2022 r. zwiększyły obawy dotyczące bezpieczeństwa jądrowego na całym świecie. Zapotrzebowanie na energię nadal jednak rośnie, a technologie jądrowe mają coraz większy udział w jej wytwarzaniu. UE od dawna aktywnie wspiera współpracę międzynarodową w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego. Pomogła na przykład w realizacji złożonych, pierwszych w swoim rodzaju działań, takich jak budowa bezpiecznej powłoki ochronnej nad zniszczonym reaktorem 4 w Czarnobylu (ostatnio powłoka ta doznała zniszczeń w wyniku działań wojennych). Od 2014 r. UE przeznaczyła około 600 mln euro w formie dotacji dla krajów partnerskich na szkolenia, sprzęt, infrastrukturę, wiedzę fachową i remediację oraz udzieliła pożyczki w wysokości 300 mln euro na poprawę bezpieczeństwa elektrowni jądrowych w Ukrainie.
– W dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego obowiązuje jedna niekwestionowana zasada: zapobieganie awarii jest bezsprzecznie lepsze od zwalczania jej skutków – powiedział Marek Opioła, członek Trybunału kierujący tą kontrolą. – Choć UE pozostaje ważnym graczem na scenie międzynarodowej, jeśli chodzi o współpracę w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego, powinna jednak opracować kompleksową i aktualną strategię, tak aby ukierunkować współpracę oraz usprawnić wybór i monitorowanie działań finansowanych przez UE.
Po pierwsze, w obszarze bezpieczeństwa jądrowego zaszło w ostatnim czasie wiele zmian, a ponadto działa w nim wiele podmiotów realizujących podobne cele. Wszystko to sprawia, że brak kompleksowej i aktualnej strategii jest znaczącą luką. Przede wszystkim taka strategia pozwoliłaby wskazać obszary, w których działania UE mogłyby przynieść największą wartość dodaną, i uwzględnić inicjatywy realizowane przez inne zainteresowane strony. Ponadto można by w niej jasno określić cele, które chce osiągnąć Komisja, planowane wsparcie finansowe oraz zainteresowane strony, które należy zaangażować w działania. Obecnie brak jest strategicznych wytycznych na temat stosowania poszczególnych narzędzi dostępnych Komisji, w tym dotacji i pożyczek.
Po drugie, Komisja powinna poprawić proces wyboru działań, które mają zostać sfinansowane przez UE. Choć finansowane działania odpowiadały potrzebom, wnioski z państw spoza UE nie zostały jednak wybrane z zachowaniem należytej przejrzystości (wnioskom nie przyznano punktów ani nie stworzono ich rankingu). W rezultacie trudno jest zagwarantować, że fundusze UE będą przydzielane tam, gdzie mogą przynieść największą wartość. Przykładowo dostępne dowody wskazują, że niektóre działania realizowane w Azji Środkowej i Iranie służyły wprawdzie wyeliminowaniu określonych zagrożeń w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego, były jednak podyktowane w dużym stopniu ogólnymi względami geopolitycznymi.
Po trzecie, w przypadku działań finansowanych przez UE często dochodziło do opóźnień, a czasami do przekroczenia zaplanowanych kosztów. Dotyczyło to w szczególności robót budowlanych i remediacji na dużą skalę. Wprawdzie wyższe koszty mogą wynikać ze złożoności projektów, lecz pewną rolę odegrały również utrzymujące się luki w finansowaniu i brak zachęt do osiągania lepszych wyników. Ponadto długoterminowa trwałość rezultatów wypracowanych w niektórych działaniach pozostaje zagrożona.
Ponadto Komisja mogła dołożyć większych starań, jeśli chodzi o monitorowanie niektórych aspektów finansowanych działań. Uwaga ta odnosi się w szczególności do kwoty 300 mln euro pożyczonej na sfinansowanie zakrojonego na szeroką skalę programu, który jest wdrażany przez operatora elektrowni jądrowych w Ukrainie. Komisja zdecydowała się polegać na monitorowaniu prowadzonym przez podmioty trzecie i wypłaciła pożyczkę, nie mając pewności, czy środki te zostaną wykorzystane wyłącznie na wydatki związane z programem, które zostały poniesione i pokryte przez pożyczkobiorcę.
Informacje ogólne
Koncepcja bezpieczeństwa jądrowego odnosi się do bezpieczeństwa obiektów jądrowych, odpadów promieniotwórczych i transportu materiałów promieniotwórczych. Zgodnie ze stanem na lipiec 2025 r. w 31 krajach na całym świecie działało 416 reaktorów jądrowych, przy czym około 40% z nich miało ponad 40 lat. Rozpowszechnienie technologii jądrowych i niszczycielskie skutki promieniowania w razie awarii sprawiają, że stosowanie skutecznych środków bezpieczeństwa jest nieodzowne.
Działania UE w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego, w tym w zakresie współpracy międzynarodowej, opierają się na Traktacie ustanawiającym Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Traktacie Euratom). Do Euratomu i UE należą te same państwa członkowskie, te same są również organy wykonawcze. Ponadto większość działań opartych na traktacie Euratom jest finansowana z budżetu UE.
Dzięki unijnym dotacjom z Instrumentu Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa Jądrowego oraz pożyczkom Euratomu Unia wsparła szeroki wachlarz działań, począwszy od kształcenia i szkolenia, a skończywszy na zapewnianiu wiedzy fachowej i dostawach sprzętu związanego z bezpieczeństwem, infrastrukturze oraz pracach w zakresie remediacji. Trybunał ocenił: koncepcję unijnych ram dotyczących współpracy międzynarodowej w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego; przydział wsparcia finansowego UE w latach 2014–2024; monitorowanie finansowanych działań; rezultaty wypracowane dzięki finansowanym przez UE działaniom mającym na celu poprawę bezpieczeństwa jądrowego w Armenii, Iranie, Kirgistanie, Tadżykistanie, Ukrainie i Uzbekistanie.
Sprawozdanie specjalne 08/2026 pt. „Współpraca międzynarodowa w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego – Komisja pozostaje ważnym graczem na scenie międzynarodowej, ale nie opracowała kompleksowej strategii ani nie prowadzi rzetelnego monitorowania” jest dostępne na stronie internetowej Trybunału. Towarzyszy mu jednostronicowe podsumowanie najważniejszych faktów i ustaleń.
Contact:
ECA press office: press@eca.europa.eu