Europäischer Rechnungshof - European Court of Auditors
Nadużycia finansowe przy wdrażaniu unijnego funduszu odbudowy po pandemii o budżecie 650 mld euro – ochrona jest jedynie fragmentaryczna
- Bild-Infos
- Download
Komunikat prasowy
Luksemburg, 11 lutego 2026 r.
Nadużycia finansowe przy wdrażaniu unijnego funduszu odbudowy po pandemii o budżecie 650 mld euro – ochrona jest jedynie fragmentaryczna
- Unijne ramy zwalczania nadużyć finansowych przy wdrażaniu unijnego funduszu odbudowy po pandemii były wprawdzie stopniowo doskonalone, nadal występują jednak pewne uchybienia systemowe
- Dane dotyczące przypadków podejrzeń nadużyć są niekompletne
- Budżet UE nie jest wystarczająco chroniony i możliwe, że środki finansowe wydane w wyniku nadużyć nie zostaną do niego zwrócone
Z nowego sprawozdania Europejskiego Trybunału Obrachunkowego wynika, że w Instrumencie na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli unijnym funduszu odbudowy po pandemii COVID‑19 o budżecie wynoszącym 650 mld euro, nadal występują liczne uchybienia w zakresie wykrywania, zgłaszania i korygowania nadużyć finansowych. Ponadto państwa członkowskie mają wprawdzie obowiązek odzyskania od ostatecznych odbiorców środków wydatkowanych w wyniku nadużycia, ale nie muszą zwracać ich do budżetu UE. W konsekwencji finanse UE nie są optymalnie chronione.
Unijny Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) o budżecie wynoszącym 650 mld euro ustanowiono w lutym 2021 r. jako jednorazowy program, który miał tymczasowo wesprzeć kraje UE w odbudowie po pandemii i tworzeniu odpornych gospodarek. Komisja i państwa członkowskie wspólnie odpowiadają za zwalczanie nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe UE. Władze krajowe mają obowiązek zagwarantować organowi wykonawczemu UE, że ich systemy zapobiegania nadużyciom finansowym oraz wykrywania i korygowania nadużyć są skuteczne.
– UE i państwa członkowskie powinny były ustanowić bardziej skuteczne systemy zwalczania nadużyć finansowych – należało zadbać o ten aspekt ze względu na wielkość funduszu odbudowy, zastosowanie nowego mechanizmu finansowania i szkody wizerunkowe związane z nadużyciami finansowymi – stwierdziła Katarína Kaszasová, członkini Trybunału odpowiedzialna za tę kontrolę. – Unia jest nadal narażona na nadużycia finansowe przy wdrażaniu RRF, czego powodem są luki w przepisach dotyczących odzyskiwania środków finansowych, niekompletne dane na temat nadużyć i problemy dotyczące ich zgłaszania.
Kontrolerzy ustalili, że ogólne unijne wymogi dotyczące systemów zwalczania nadużyć finansowych w państwach członkowskich (zawarte w rozporządzeniu w sprawie RRF) nie były wystarczające. Komisja poczyniła kroki, by doprecyzować te wymogi w dwustronnych umowach w sprawie finansowania, nie uściśliła jednak w wystarczającym stopniu, jaki charakter mają mieć kontrole w zakresie zwalczania nadużyć finansowych na szczeblu krajowym. Wprawdzie przeprowadzane przez nią audyty systemów krajowych mogą przyczynić się do wprowadzenia usprawnień, jednak w przypadku RRF nie były one wystarczająco pogłębione. Przykładowo Komisja nie uwzględniła w pełnym zakresie obowiązków wszystkich krajowych instytucji odpowiedzialnych za wydatkowanie środków z RRF. Ponadto w dziesięciu państwach Komisja zakończyła audyty dopiero po pierwszej turze płatności, co oznacza, że w momencie płatności nie dysponowała wystarczającymi dowodami, które potwierdzałyby skuteczność krajowych systemów kontroli w zakresie zwalczania nadużyć finansowych.
Państwa UE podjęły pewne kroki, by zapobiec nadużyciom finansowym przy wydatkowaniu środków RRF, ale ich działania były często opóźnione. Dodatkowo wystąpiły uchybienia, jeśli chodzi o wykrywanie nadużyć finansowych. Na przykład wiele państw w małym stopniu wykorzystało możliwości, jakie stwarzają eksploracja i analiza danych, chociaż są to kluczowe elementy – obok przeprowadzania kontroli i sygnalizowania nieprawidłowości – pozwalające wykryć nadużycia.
Niekompletność danych dotyczących nadużyć finansowych w RRF sprawia, że Komisja ma trudności z odpowiednim ukierunkowaniem własnych inicjatyw w zakresie zwalczania nadużyć, np. działań naprawczych, oraz z monitorowaniem działań podejmowanych przez państwa UE. Nie wprowadzono jednolitych zasad zgłaszania Komisji przypadków podejrzeń nadużyć, które mogą mieć wpływ na finanse UE. W związku z tym państwa członkowskie stosują różne kryteria do ustalenia, czy dany przypadek stanowi tego rodzaju nadużycie, a co za tym idzie, nie wszystkie państwa zgłaszają podejrzenie popełnienia nadużycia w ten sam sposób. W rezultacie nie da się dokładnie oszacować skali nadużyć finansowych w RRF.
Inaczej niż w innych programach unijnych w przypadku RRF państwa członkowskie nie są zobowiązane do zwrócenia do budżetu UE środków finansowych odzyskanych od sprawców nadużyć. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, w której Komisja uznaje, że odzyskano niewystarczającą kwotę, i sama podejmuje kroki, by odzyskać odpowiednią kwotę finansowania. Niemniej Komisja może nie mieć już takiej możliwości po zamknięciu RRF, co nastąpi jeszcze w tym roku. Wraz z zamknięciem RRF przestanie bowiem funkcjonować obecny mechanizm zgłaszania przez państwa UE przypadków nadużyć finansowych i odzyskiwania środków w ramach RRF. Jest to niepokojące, gdyż największe inwestycje zaplanowano w państwach członkowskich na ostatnie miesiące realizacji RRF. To z kolei oznacza, że większość korekt związanych z nadużyciami finansowymi będzie można przeprowadzić dopiero po zamknięciu RRF.
Informacje ogólne
Nadużycie finansowe naruszające interesy finansowe UE definiuje się jako jakiekolwiek umyślne działanie, które ma na celu sprzeniewierzenie lub bezprawne zatrzymanie środków z budżetu UE lub z budżetów zarządzanych w jej imieniu. Istnieje wiele kanałów, z których mogą skorzystać władze krajowe i obywatele UE, by zgłosić nadużycia finansowe związane z RRF.
Są to m.in: Komisja, Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) i Prokuratura Europejska (EPPO). W sprawozdaniu rocznym za 2024 r., które ukazało się w marcu 2025 r., Prokuratura Europejska poinformowała, że od momentu rozpoczęcia wdrażania RRF wszczęła postępowanie w 307 sprawach dotyczących nadużyć finansowych w RRF. W lipcu 2025 r. Komisja opublikowała białą księgę, w której ogłosiła, że rozpoczyna przegląd unijnej struktury zwalczania nadużyć finansowych.
Kontrolerzy Europejskiego Trybunału Obrachunkowego zbadali skuteczność systemów zwalczania nadużyć finansowych w ramach RRF stosowanych w Komisji i w czterech państwach członkowskich (Dania, Hiszpania, Włochy i Rumunia). Trybunał skierował do Komisji szereg zaleceń. Odnoszą się one nie tylko do RRF, ale też do wszelkich proponowanych w przyszłości programów podobnych do RRF, w których płatności nie będą powiązane z kosztami faktycznie poniesionymi. Kontrolerzy wzywają Komisję do dalszego wzmocnienia przeprowadzanych przez nią audytów krajowych systemów zwalczania nadużyć finansowych w RRF, poprawy mechanizmów zgłaszania przypadków podejrzeń nadużyć finansowych przy wdrażaniu RRF, zwiększenia wpływu działań naprawczych oraz określenia minimalnych wymogów w zakresie zwalczania nadużyć finansowych przez państwa UE na potrzeby przyszłych programów opartych na modelu podobnym do RRF.
Sprawozdanie specjalne 06/2026 pt. „Zwalczanie nadużyć finansowych w RRF – prace są wciąż w toku” jest dostępne na stronie internetowej Trybunału. Towarzyszy mu jednostronicowe podsumowanie najważniejszych faktów i ustaleń.
Contact:
ECA press office: press@eca.europa.eu