Europäischer Rechnungshof - European Court of Auditors
Unijny wielomiliardowy fundusz odbudowy po pandemii jest niewystarczająco przejrzysty
- Photo Info
- Download
Komunikat prasowy
Luksemburg, 6 maja 2026 r.
Unijny wielomiliardowy fundusz odbudowy po pandemii jest niewystarczająco przejrzysty
- Fundusz odbudowy po pandemii COVID‑19 – opiewający na kwotę 577 mld euro – opiera się na modelu finansowania niepowiązanego z kosztami
- Informacje na temat ostatecznych odbiorców, faktycznie poniesionych kosztów i osiągniętych rezultatów nie są wystarczające
- Przy planowaniu przyszłych budżetów UE należy wyeliminować luki w przejrzystości i identyfikowalności
W Instrumencie na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), czyli największym unijnym funduszu odbudowy po pandemii COVID‑19, występują luki, jeśli chodzi o możliwość monitorowania wydatków i ich przejrzystość – tak wynika z nowego sprawozdania Europejskiego Trybunału Obrachunkowego. Upubliczniane informacje na temat ostatecznych odbiorców środków, faktycznie poniesionych kosztów działań i osiągniętych rezultatów nie są wystarczające. Te istotne ustalenia kontrolerów ukazują się w czasie, gdy prawodawcy UE negocjują właśnie kolejny siedmioletni budżet UE, który ma być wzorowany na modelu finansowania niepowiązanego z kosztami zastosowanym do wydatkowania środków z RRF.
Możliwość monitorowania i przejrzystość wydatków odgrywają kluczową rolę w ochronie finansów UE. Jeśli te dwa elementy są zapewnione, obywatele mogą prześledzić przepływ środków finansowych od ich źródła do miejsca przeznaczenia oraz mają jasne informacje o tym, dokąd trafia finansowanie i na jaki cel jest wykorzystywane. W ramach RRF reformy i inwestycje finansowane są po osiągnięciu określonych kamieni milowych i wartości docelowych – po raz pierwszy w historii Unia wykorzystała na tak dużą skalę model finansowania niepowiązanego z kosztami.
– Jeśli finansowanie nie jest w pełni przejrzyste, obywatele tracą zaufanie do finansów publicznych – stwierdziła Ivana Maletić, członkini Trybunału odpowiedzialna za tę kontrolę. – Tymczasem brakuje nam części informacji o tym, jak wykorzystywane są pieniądze z RRF. Mieszkańcy Unii mają prawo wiedzieć, co dzieje się ze środkami publicznymi, kto je otrzymuje i ile pieniędzy jest faktycznie wydatkowanych – zauważyła członkini Trybunału, dodając, że nie można dopuścić do tego, by przyszłe budżety unijne były obarczone takimi brakami w zakresie przejrzystości jak ten instrument.
Kontrolerzy ustalili, że wprawdzie do pewnego stopnia zapewniono możliwość monitorowania i przejrzystość środków finansowych, jednak dostępne informacje są niekompletne. Jeżeli chodzi o możliwość monitorowania środków, państwa zasadniczo spełniają wymogi regulacyjne, a większość państw jest w stanie prześledzić płatności dokonane w ramach RRF od momentu wypłaty środków aż po miejsce ich ostatecznego wykorzystania. Nie wszystkie kraje gromadzą jednak wymagane dane systematycznie. W niektórych przypadkach dane są przekazywane wyłącznie na życzenie, co czasem opóźnia ich uzyskanie nawet o kilka miesięcy. W rezultacie spada przydatność tych informacji do analizy i zapewnienia rozliczalności.
Komisja Europejska nie gromadzi danych na temat kwot faktycznie wypłaconych na rzecz realizacji poszczególnych działań z RRF, nawet wówczas, gdy państwa członkowskie takimi danymi dysponują. Ze względu na ów brak informacji Komisji trudniej jest ocenić, czy państwa członkowskie skutecznie wykorzystały środki z RRF. Także na szczeblu państw członkowskich informacje na temat faktycznie poniesionych kosztów działań realizowanych w ramach RRF są cenne: mogłyby służyć do korygowania szacunkowych kosztów tych działań, a tym samym czuwania nad tym, by kwoty finansowania otrzymywane przez poszczególne państwa i faktycznie poniesione koszty pozostawały na podobnym poziomie. Niemniej państwa nie wykorzystują regularnie danych na temat faktycznie poniesionych kosztów, by – w razie wystąpienia oszczędności lub przekroczenia kosztów – korygować wartości szacunkowe. Wprawdzie w przypadku niektórych działań rzeczywiście doszło do przekroczenia szacowanych kosztów, jednak w wielu państwach faktycznie poniesione koszty większości ukończonych działań objętych próbą kontrolerów były niższe niż szacowano. Jeżeli tendencja ta się utrzyma, łączna kwota finansowania otrzymanego z RRF przez poszczególne państwa członkowskie może nie być racjonalnie zbliżona do faktycznie poniesionych kosztów.
Z kolei co do przejrzystości Komisja i państwa członkowskie podają informacje do wiadomości publicznej zgodnie z zasadami RRF i zapewniają odpowiednią przejrzystość na temat osiąganych kamieni milowych i wartości docelowych. Jednakże kamienie milowe i wartości docelowe są często ukierunkowane na produkty, a nie na rezultaty, w związku z czym informacji na temat rezultatów i stopnia osiągnięcia ogólnych celów jest niewiele. Ponadto przepisy RRF dotyczące przejrzystości nie gwarantują, że w pełni ukazany zostanie przepływ środków pieniężnych. Wprawdzie wszystkie państwa członkowskie publikują obowiązkowy wykaz 100 największych ostatecznych odbiorców, nie odzwierciedla on jednak adekwatnie tego, jak ogółem wykorzystywane jest finansowanie. Po pierwsze, podmioty publiczne (takie jak ministerstwa) stanowią ponad połowę odbiorców w wykazie. Państwa członkowskie nie są natomiast zobowiązane do publikowania informacji na temat dalszych płatności dokonywanych przez te podmioty, czyli płatności na rzecz wykonawców realizujących zamówienia publiczne, a więc takich informacji nie publikują. Po drugie, żadne z 10 państw skontrolowanych przez kontrolerów nie podało w wykazie informacji na temat większej liczby podmiotów niż wymagane przepisami minimum, czyli 100 odbiorców. Dostępne opinii publicznej informacje na temat tego, kto i w jakim zakresie korzysta ostatecznie z RRF, są zatem niekompletne.
Informacje ogólne
Unijny Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) ustanowiono w lutym 2021 r. jako jednorazowy program, który miał pomóc krajom UE w odbudowie po pandemii i budowaniu odpornych gospodarek. Komisja wdraża RRF w ramach zarządzania bezpośredniego i ponosi ostateczną odpowiedzialność za realizację tego instrumentu. Maksymalna łączna wartość RRF wynosi 723,8 mld euro, a do końca stycznia 2026 r. Komisja zaciągnęła zobowiązania na 577 mld euro (360 mld euro w formie dotacji i 217 mld euro w formie pożyczek) na rzecz wszystkich 27 państw członkowskich. Ze środków RRF finansowane są działania w takich obszarach jak transformacja ekologiczna i cyfrowa. Instrument będzie stosowany do sierpnia 2026 r., a płatności na rzecz państw członkowskich będzie można dokonywać do końca roku.
Przejrzysta sprawozdawczość – obejmująca informacje na temat faktycznie poniesionych kosztów – jest pomocna w sprawnym podejmowaniu decyzji, a także przyczynia się do zapewnienia rozliczalności. Na pewne konkretne problemy związane z przejrzystością i rozliczalnością RRF zwrócili już uwagę Parlament Europejski, Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich i OECD. Europejski Trybunał Obrachunkowy opublikował dotychczas szereg sprawozdań z kontroli RRF, a także przegląd z 2025 r. dotyczący wniosków, które należy wyciągnąć na przyszłość. Wszystkie publikacje Trybunału na temat RRF można znaleźć tutaj. Na potrzeby obecnej kontroli kontrolerzy zbadali próbę 10 państw członkowskich. Były to: Austria, Bułgaria, Estonia, Francja, Hiszpania, Łotwa, Malta, Niderlandy, Niemcy i Rumunia.
Sprawozdanie specjalne 14/2026 pt. „Przejrzystość i identyfikowalność w RRF – wciąż nie w pełni zapewniono przejrzystość i możliwość monitorowania wydatków” jest dostępne na stronie internetowej Trybunału. Towarzyszy mu jednostronicowe podsumowanie najważniejszych faktów i ustaleń.
Contact:
ECA press office: press@eca.europa.eu